فرض و . . . و گزافگويى - به ترتيب و شيوه‌اى كه در متن كتاب ملاحظه مىشود - تدوين نمايد و به نگارش آورد ؛ بنابراين « بيرجندنامه » تنها اختصاص به « فرهنگ عامّهء » مردم بيرجند در هفتاد - هشتاد سال پيش ندارد ، بلكه آگاهىها و دانستنيهاى فراوان ديگرى كه ثبت و ضبط آن‌ها ضرورى مىنموده نيز در آن آمده و تنوّع بسيار به مطالب كتاب داده است . يادآورى اين نكته را كه پيشتر به اشاره از آن ياد كردم بايسته مىدانم كه بخش « ادبيّات عاميانهء » بيرجند آن زمان - مانند شعرها ، سروده‌ها ، ترانه‌ها ، سرصوت‌ها ، مثل‌هاى رايج ، افسانه‌ها ، چيستان‌ها ، لالايىها ، نوحه‌ها ، سوكچامه‌ها ، دعاها ، نفرين‌ها و . . . به سبب تنوّع بسيار و گستردگى دامنهء آن از حوصله و گنج اين كتاب بيرون بوده و هست و حقّ اينست كه در كتاب و كتاب‌هايى جداگانه و مستقل تدوين گردد و نگاشته شود ؛ بدينجهت از ذكر آن‌ها در اين كتاب چشم‌پوشى كردم و تنها به اجمال از آن‌ها ياد و به اقتضاى مطلب نمونه يا نمونه‌هايى نقل و به همين مقدار بسنده نمودم . اميدوارم خداى بزرگ عمر و توانايى و توفيقى عنايت فرمايد تا آنچه را از اين مقولات گردآورى نموده‌ام با بررسى كامل تدوين كنم و مستقلّا به چاپ برسانم . كتاب حاضر يعنى « بيرجندنامه » به‌جز سرآغاز و پيشگفتار - مشتمل بر هفده « جستار » ( 85 فصل ) و دو « ضميمه » و يك « آلبوم عكس » يعنى سه « پيوست » است . جستار يكم در حقيقت « مدخل » يا « درآمد » ى است كه در آن گزارشى كوتاه ولى جامع از موقعيّت جغرافيايى و وضعيّت اقليمى ، نام و پيشينهء تاريخى « قهستان » و « بيرجند » آمده است تا خواننده از موقعيّت و وجه تسميه و گذشته‌هاى دور و نزديك ناحيه و « شهر بيرجند » آگاهىهاى لازم به دست آورد . شانزده جستار ديگر - كه هريك شامل چند يا چندين فصل است - به مطالب گوناگون اختصاص دارد و در هر جستار و فصل‌هاى آن موضوعاتى مختلف - ولى متناسب با هم - به شرح گزارش گرديده و نوشته شده است كه ذكر عناوين آن‌ها - كه در فهرست كتاب آمده - در اينجا جز تكرار و اطالهء كلام حاصلى ندارد . تنها يادآورى مىنمايم كه كوشيده‌ام مطلب و حتّى نكته‌اى را فروگذار نكنم و « بايسته » ها را - در حدّى كه برايم امكان داشته - با پژوهش بسيار گرد آورم و با دقّت و مستند ثبت و ضبط كنم و با زبان و شيوه‌اى هرچه ساده‌تر بنويسم . پيوست يكم حاوى نمونه‌هايى از انواع اشعار محلّى و گويشى است و در آن شمارى از دوبيتىها ، رباعيّات ، « نوا » ها ، « ترانه » ها ، « سرصوت » ها ، و اشعارى پراكنده و گوناگون و نيز لالايىها و چيستان‌هاى منظوم و آهنگين داده شده و در حقيقت تكمله‌اى است بر فصل يك از